Maxaa keena khilaafka siyaasadeed iyo qalalaasaha ka dhaca Soomaaliya

Waxaa qoray: Yusuf Moallim Hassan, Falanqeeye Siyaasadeed

Markasta oo Soomaaliya ay gaarto dhammaadka muddo-xileedka madaxweynaha, waxaa si joogto ah u soo noqnoqda xaalad siyaasadeed oo kacsan. Halkii ay noqon lahayd kala-guur dimuqraadi ah oo deggan, waxaa badanaa dalka ka bilowda khilaaf siyaasadeed, kala aragti duwanaansho adag, iyo jahawareer hay’adeed oo saameeya shaqada dowladda.

Arrintani ma aha dhacdo gooni ah, balse waa wareeg soo noqnoqda oo si toos ah u saameeya xasilloonida dalka, dhaqaalaha, kalsoonida shacabka, iyo taageerada caalamiga ah.

Maqaalkani wuxuu falanqeynayaa sababaha iyo cawaaqibta ka dhalata is-xannibaadda siyaasadeed ee soo noqnoqota, iyo sida looga bixi karo mustaqbalka.

Wareeg Siyaasadeed oo Soo Noqnoqda

Soomaaliya, marka uu soo dhowaado dhammaadka muddo-xileedka madaxweynaha, waxaa si joogto ah u bilaabma muran ku saabsan habka doorashada, fasiraadda dastuurka, iyo awood qaybsiga siyaasadeed.

Khilaafyadani marar badan waxay ka gudbaan heer dood siyaasadeed, waxayna isu beddelaan is-hortaag hay’adeed. Hay’adaha dowladda ayaa hoos u shaqeeya, go’aannadii muhiimka ahaa way dib u dhacaan, waxaana meesha ka baxa qorsheyn qaran oo waqti dheer ah.

Natiijadu waa mid la sii saadaalin karo: xasilooni la’aan beddesha maamul wanaag.

Saameynta Xukuumadda iyo Maamulka Dowladda

Marka khilaafka siyaasadeed sii xoogeysto, shaqada dowladda ayaa si toos ah u saameysma. Wasaaraduhu waxay wajahaan dib u dhac, fulinta miisaaniyadda ayaa gaabisa, qorshayaashii horumarineedna way hakadaan.

Shaqaalaha rayidka ah waxay ku shaqeeyaan jawi aan degganayn, taasoo hoos u dhigta waxqabadka hay’adaha dowladda. Halkii diiradda la saari lahaa horumar, waxaa la galaa xaalad “badbaado siyaasadeed”.

Khatarta Musuqmaasuqa Xilliyada Kala-guurka

Xilliyada kala-guurka siyaasadeed waxay inta badan la yimaadaan daciifnimo ku timaadda nidaamka isla xisaabtanka. Marka hay’adaha kormeerka ay mashquulaan ama ay daciifaan, waxaa kordha halista musuqmaasuqa.

Hannaanka iibka dowladda, miisaaniyadda, iyo mashaariicda deeq-bixiyeyaasha ayaa noqon kara kuwo aan si buuxda loo ilaalin. Xitaa haddii musuqmaasuq si toos ah loo caddeyn waayo, kalsoonida ayaa dhaawacanta.

Daalka Deeq-bixiyeyaasha (Donor Fatigue)

Soomaaliya waxay si weyn ugu tiirsan tahay taageerada caalamiga ah ee dhinacyada amniga, bani’aadantinimada, iyo horumarinta. Si kastaba ha ahaatee, soo noqnoqoshada qalalaasaha siyaasadeed waxay keentaa daal ku yimaada deeq-bixiyeyaasha.

Marka ay si joogto ah u arkaan xasilooni darro soo noqnoqota, waxay bilaabaan inay yareeyaan ama shuruudo adag ku xiraan taageeradooda. Tani waxay si gaar ah u saameysaa mashaariicda horumarineed ee muddada dheer.

Saameynta Dhaqaalaha

Xasilooni la’aanta siyaasadeed waxay si toos ah u dhaawacdaa dhaqaalaha dalka. Maalgashadayaasha gudaha iyo kuwa dibadda labaduba waxay ka baqaan xaalado aan la saadaalin karin.

Ganacsiyada ayaa wajahaya hubanti la’aan, shaqo abuurkuna wuu yaraadaa. Dhaqaalaha ayaa ku tiirsanaada lacagaha dibadda laga soo diro (remittances) iyo gargaar caalami ah, halkii uu ka noqon lahaa mid wax-soo-saar gudaha ku saleysan.

Tabar-darrada Hay’adaha

Asalka dhibaatadan soo noqnoqota waa tabar-darro hay’adeed. Dastuur aan si buuxda loo heshiisiin, nidaam doorasho oo muran badan ka taagan yahay, iyo xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada oo aan si buuxda u xasilloonayn.

Haddii aan la helin nidaam cad oo la isku raacsan yahay, muran kasta wuxuu isu beddeli karaa xiisad qaran.

Mas’uuliyadda Hoggaanka Siyaasadda

Hoggaanka siyaasadeed wuxuu leeyahay mas’uuliyad weyn. Khilaaf waa dabiici, balse waa in aan loo ogolaan inuu burburiyo nidaamka dowladnimo.

Danaha qaranka waa in laga hormariyaa danaha shaqsiga iyo kuwa kooxaha. Wadahadal, tanaasul, iyo ixtiraamka sharciga waa in ay noqdaan tiirarka siyaasadda Soomaaliya.

Sidoo kale, bulshada rayidka ah iyo saxaafaddu waxay door muhiim ah ku leeyihiin ilaalinta isla xisaabtanka.

Gunaanad

Isku-xannibaadda siyaasadeed ee Soomaaliya ee soo noqnoqota marka uu dhammaado muddo-xileedka madaxweynuhu waa caqabad qaran oo culus. Waxay saameysaa maamulka dowladda, dhaqaalaha, kalsoonida caalamka, iyo horumarka guud ee dalka.

Si kastaba ha ahaatee, tani ma aha xaalad aan laga bixi karin. Haddii la xoojiyo hay’adaha, la caddeeyo nidaamka doorashada, lana dhiso dhaqan siyaasadeed oo bisil, Soomaaliya waxay heli kartaa kala-guur siyaasadeed oo deggan.

Burburka wareeggan soo noqnoqda waa lama huraan haddii la doonayo mustaqbal xasilloon.

𝐘𝐮𝐬𝐮𝐟 𝐌𝐨𝐚𝐥𝐥𝐢𝐦 𝐇𝐚𝐬𝐬𝐚𝐧
𝐅𝐚𝐥𝐚𝐧𝐪𝐞𝐞𝐲𝐞 𝐒𝐢𝐲𝐚𝐚𝐬𝐚𝐝𝐞𝐞𝐝