Ciddii Gacanta Ku Haysa Waddada Buurhakaba Ayaa Go’aamisa Qiimaha Bariiska Baydhabo

Ciddii Gacanta Ku Haysa Waddada Buurhakaba Ayaa Go’aamisa Qiimaha Bariiska Baydhabo

Waxaa qoray Ismail Abukar

29 Oktoobar 2026

Waxaan waddooyinkan maray waqti dheer ka hor, sannadihii 2006 iyo 2007. Dib uma aanan marin tan iyo markii Al-Shabaab ay la wareegtay deegaannadaas. Waxaan ka soo safray Shabeellaha Hoose, waxaan tegay Baydhabo, dabadeedna Beled Xaawo. Maleeshiyaad ayaa deegaannadaas ka talinayey, waxaana jiray jidgooyooyin ay lacag ku bixin jireen baabuurta rakaabka, basaska iyo gaadiidka xamuulka. Waagaas waxaad garanaysay waxa ku sugaya. Waxaad ogayd inaysan jirin miinooyin waddada lagu aasay. Waxa keliya ee aad la kulmaysay waxay ahaayeen maleeshiyaad lacag kaa qaata si aad u gudubto.

Waddada lafteedu waxay ahayd mid cabsi leh oo godad badan. Dagaalladii sokeeye awgood lama dayactirin, roobabkuna way sii xumeeyeen. Darawallada baabuurta rakaabka iyo kuwa xamuulka waxay ku khasbanaayeen inay waddada ka leexdaan si ay uga fogaadaan godadka waaweyn, dabadeedna dib ugu soo laabtaan, marar badanna sidaas ku celceliyaan. Marka roob xooggan da’o, waddadu ma ahayn mid la mari karo, darawalladuna waxay raadsan jireen waddooyin kale. Mararka qaarkoodna dhoobada ayey ku xannibmi jireen.

Inta u dhexeysa Afgooye iyo Baydhabo waxaa yaallay jidgooyooyin aad u badan. Mid ayaan weli xusuustaa. Maleeshiyaadku waxay waddada dhinaceeda hoos fadhiyeen geed ay ka samaysteen meel ay ku nastaan, korkana wax ay qorraxda isaga celiyaan ka saareen. Mar kasta oo ay arkaan baabuur labada dhinac midkood ka soo socda, waxay qoryahooda ula soo dhaqaaqi jireen waddada. Muuqaalkaasi wuxuu ahaa mid cabsi gelinaya. Mararka qaarkood xitaa ma aadan garanayn inay lacag doonayaan iyo inay dad u dilayaan aano qabiil, oo ah arrin Soomaaliya ku weyn: aanada dhiigga⁠.

Hadda waddadu waxay leedahay miinooyin. 20-kii Oktoobar, gaari rakaab ah oo Muqdisho ka soo baxay, kuna sii jeeday Baydhabo, ayaa miino ku qaraxday⁠ inta u dhexeysa Waraaboole iyo Doonka. Qof deegaanka ah ayaa Shabelle TV u sheegay in gaarigu burburay, ayna ka badbaadeen oo keliya darawalkii iyo hal haweeney. Somali Digest ayaa werisay in aysan jirin cid sheegatay qaraxa, isla markaana uusan mas’uul ka hadlin⁠. Lix maalmood kaddib, kolonyadii ciidanka ee loo diray inay isla waddadaas dib u furto ayaa lagu weeraray meel u dhow Jameeca. Somali Guardian ayaa werisay in la arkay tobannaan gaadiidka ciidanka ah oo dib ugu guraya saldhigga cirka ee Ballidoogle⁠. Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa sheegtay in hawlgalka, oo loogu magac daray Hawlgalka Banooda, uu sii socon doono⁠. Ciidanku khasaarahiisa wuxuu ku xisaabin doonaa askar iyo gaadiid. Baydhabo se, khasaaraha waxaa lagu xisaabiyaa kiilooyinka bariiska.

Waxaan qiyaasi karaa oo keliya xaaladda dadka isla waddadan maraya xilligii Al-Shabaab, laga soo bilaabo markii ay soo baxday ilaa maanta. Hadda kama welwelaan oo keliya maleeshiyaad meel aan laga filayn ka soo baxa oo lacag ku dalbada inay ku sii daayaan. Ma helin warbixin sheegaysa in dib-u-dhis lagu sameeyey waddada u dhexeysa Afgooye iyo Baydhabo. Sidaas darteed, falanqayntayda, waxay u badan tahay inay weli sidii hore tahay ama ay ka sii liidato. Dhibaatooyinkaas waxaa u dheer miinooyin, dadkuna ma oga cidda aastay iyo sababta loo aasay. Haddii aad waddada ka baxdo, miinooyin ayaa jira. Haddii aad waddada ku sii socotana, miinooyin ayaa jira. Soomaalidu waddo sidan oo kale ah waxay ku tilmaamaan sidii qof maraaya Siraadka, buundada dhuuban ee dul marta Naarta, taas oo caqiidada Islaamka ay tahay in naf kastaa ka gudubto.

Aanadii qabiilku weli way jirtaa, Al-Shabaab-na waxay leedahay maxkamado ay iyadu maamusho, xabsiyo iyo dilal ay fuliso. Hagaha dalka ee Hay’adda Midowga Yurub u Qaabilsan Magangelyada ayaa sheegaya in Al-Shabaab ay basaasnimada dowladda u aragto dembi ciqaabtiisu tahay dil⁠, ayna dishay dad rayid ah iyo ganacsato lagu eedeeyey arrintaas, badanaa meel fagaare ah. Falanqayntayda, qof rakaab ah oo taksi ama bas uga safraya Muqdisho kuna socda Baydhabo ama Beled Xaawo waxaa lagu beegsan karaa bar ay Al-Shabaab maamusho. Waxaa sidaas oo kale ah qof u shaqeeya dowladda federaalka ama maamulka Koonfur Galbeed. Qof kasta oo xiriir la leh dowladda wuxuu qabaa cabsida ah in gaariga laga dejiyo oo la dilo.

Dowladdu waxay maamushaa deegaanno, dadka safrayana waxaa laga qaadaa lacag. Falanqayntayda, miinooyinku waxay dhimasho iyo dhaawac ku keeni karaan waddo aanay cidina si buuxda u maamulin, helitaanka gurmadkuna wuxuu qaadan karaa waqti dheer, maadaama magaalada ugu dhow ay ka fogaan karto dadka dhaawacmay. Al-Shabaab-na waxay maamushaa qaybo ka mid ah waddada. Hadda ciidanka Cabdicasiis Laftagareen, madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed, ayaa sidoo kale sheegaya inuu qaybo ka mid ah gacanta ku hayo. Intaas oo dhan waa dhibaatooyin ku kulmay hal waddo. Falanqayntayda, dadka maraya waxay halis ugu jiraan inay u dhintaan miinooyinka ama ay waxyeello kala kulmaan Al-Shabaab, dowladda iyo ciidamada Laftagareen. Yaa se dhibaatada ugu badan qaba? Bulshooyinka waddadan ku tiirsan si ay nolol maalmeedkooda u daboolaan.

Dooddaydu waxay tahay in cid kasta oo gacanta ku haysa qayb ka mid ah waddadan ay Baydhabo ku leedahay laba awoodood: inay canshuur ka qaaddo raashinka loo soo wado, taas oo kordhinaysa kharashkiisa, iyo inay gebi ahaanba joojiso inuu soo gaaro. Canshuurtu waa kharash joogto ah. Awoodda lagu joojin karo sahayda ayaase ah waxa suuqa curyaamiya. Labadaba waxaa ugu dambayn bixiya qoysaska Baydhabo, kuwaas oo aan wax talo ah ku lahayn cidda waddada maamusha.

Canshuurta iyo awoodda lagu joojin karo sahayda

Waddadan sannado badan ayaa lacago looga qaadayey dadka iyo gaadiidka maraya. Daraasad uu cilmi-baare Cabdiraxmaan Cali ka sameeyey marinka Baydhabo, oo Machadka Rift Valley daabacay 2023, ayaa tirisay 25 jidgooyo⁠ oo u dhexeysa Muqdisho iyo Beled Xaawo. Waxay ogaatay in canshuuraha jidgooyooyinku kharashka gaadiidka uga saameyn badan yihiin qiimaha shidaalka, xaaladda waddada ama masaafada la safrayo. Laba ka mid ah jidgooyooyinkaas waxaa maamulayey Al-Shabaab. Midkood, oo ku yaal Jameeca, wuxuu ku yaal xadka Shabeellaha Hoose iyo gobolka Bay, deegaanka uu ka dhacay weerarkii 26-kii Oktoobar⁠. Xog-ururin goobta laga sameeyey dabayaaqadii 2022 ayaa muujisay in gaari xamuul ah oo Muqdisho ka tegay kuna socday Baydhabo uu Al-Shabaab ku siiyey Jameeca $2,400, halka uu jidgooyooyinka deegaannada dowladdu maamusho ku bixiyey wadar ahaan $1,900. Tirooyinka daraasaddu ka bixisay lacagta Al-Shabaab waxay meelo kala duwan ku kala duwanaayeen dhowr boqol oo doollar. Daraasaddu waxay sidoo kale ka digtay in jidgooyooyinku isbeddelaan marka dagaalladu socdaan.

Daraasad kale oo la socotay tan, oo uu sameeyey Peer Schouten, isla machadkuna daabacay, ayaa ogaatay⁠ in gaadiidleyda iyo ganacsatadu kharashaadka jidgooyooyinka ku daraan qiimaha ay macaamiishu suuqa wax kaga iibsadaan. Waxay celceliska kharashkaas waddada Muqdisho–Beled Xaawo ku qiyaastay $69 halkii tan. Xisaabtayda, taasi waxay u dhigantaa ku dhowaad toddoba senti halkii kiilo ee laga qaado Muqdisho loona raro Beled Xaawo.

Buurhakaba ayaa ah meesha ugu dambeysay ee cid cusub sheegatay gacan-ku-haynteeda waddadan. Garowe Online ayaa xustay in magaaladu ku taallo waddada weyn ee isku xirta Muqdisho iyo Baydhabo, gacan-ku-haynteeduna ay saameyn ku yeelan karto dhaqdhaqaaqa ciidamada ammaanka, gaadiidka ganacsiga iyo sahayda marinkaasi⁠. Ciidamo daacad u ah Laftagareen ayaa 15-kii Oktoobar sheegay inay la wareegeen⁠, inkastoo warbixintu sheegtay inaanay caddayn inay magaalada oo dhan maamulayeen.

Arrintaasi waxay dhalinaysaa su’aasha koowaad: yaa maamuli doona jidgooyooyinka waddada uu ciidanku dib u furo? Falanqayntayda, in xoog lagu furo waddadu waxay beddeshaa cidda lacagta qaadata, balse kama dhigna in lacag-qaadistu dhammaanayso. Ma helin hadal ka soo baxay Wasaaradda Gaashaandhigga ama maamulka Koonfur Galbeed oo caddeynaya cidda la wareegi doonta barahaas.

Kharashka ay Baydhabo ka bixiso xirnaanshaha waddada

Awoodda lagu joojin karo sahaydu waxay ka saameyn weyn tahay canshuurta. Markii Al-Shabaab ay waddada xirtay muddo toddobaad ah bishii Luulyo 2023, gaadiidkii xamuulka ee Muqdisho ka imanayey ayaa xannibmay. Ganacsade badeecaddiisa ka soo marsada Afgooye ayaa Idaacadda VOA u sheegay⁠ in alaabtiisii ay ku dhowdahay inay dhammaato, ayna suurtagal tahay inuu ganacsiga xiro. Bishii Diseembar 2023, kaddib markii fatahaado ay waddada gooyeen, aabbe barakace ah oo Baydhabo ku nool ayaa Raadiyaha Ergo u sheegay⁠ in kiilada bariiska ay ka kacday 60 senti oo gaartay $2.50, halka kiilada burkuna ay ka kacday 60 senti oo gaartay $1.50. Tirooyinkani waxay ka kala yimaadeen sannado iyo ilo kala duwan. Hase yeeshee, falanqayntayda, waxa muhiimka ahi waa farqiga baaxadda saameynta: jidgooyooyinku waxay kiilada ku daraan senti, halka xirnaanshaha waddadu, sida xogtaasi muujinayso, ay kiilada bariiska ku kordhisay ku dhowaad laba doollar.

Xilligan xaaladdu way ka sii daran tahay. Bishii Maajo, shabakadda digniinta hore ee macluusha ee FEWS NET ayaa ka digtay khatar macluul oo dhab ah⁠ oo ka jirta gobolka Bay iyo hareerihiisa. Waxay sheegtay in nafaqo-darrada ba’an ee degmada Buurhakaba, oo isla waddadan ku taalla, ay mar hore dhaaftay xadka lagu tilmaamo macluusha. Bishii Sebteembar, nidaamka caalamiga ah ee kala saaridda heerarka sugnaanta cuntada ee IPC, oo ay Qaramada Midoobay taageerto, ayaa saadaaliyey in qiyaastii 26,000 oo barakacayaal ah oo Baydhabo jooga ay u badan tahay inay wajahaan gaajo heerka ugu daran ah⁠ inta u dhexeysa Oktoobar iyo Diseembar, sida ay Reuters werisay. Waxaa sidoo kale la filayey in gargaarka cuntada ee Soomaaliya oo dhan uu gaaro boqolkiiba 1.3 keliya dadka u baahan. Falanqayntayda, marka gargaarku gaarayo dad aad u yar, suuqa ayaa Baydhabo quudiya, suuquna waddada ayuu ku tiirsan yahay.

Waddooyinka kale ma qaadi karaan culayskaas. Kooxda Logistics Cluster ee ay Qaramada Midoobay hoggaamiso, iskuna dubbaridda gaadiidka gargaarka, ayaa 15-kii Sebteembar diiwaangelisay⁠ in marinka Doolow–Luuq–Yurkud–Bardaale–Baydhabo uu u furnaa xamuulka ganacsiga oo keliya. Gaarsiinta xamuulka gargaarka bani’aadannimada marinkaasna xilligaas ma suurtagelin arrimo amni awgood. Falanqayntayda, garoonka diyaaradaha Baydhabo waxaa la soo marin karaa daawo, balse lagama soo dejin karo badar ku filan boqollaal kun oo qof.

Inta ay Baydhabo adkeysan karto haddii waddadu mar kale xirmato waa su’aal aan cidina si fagaare ah uga jawaabin. Bayaannada wasaaradda ee aan helay waxay tirinayaan dagaalyahannada la dilay—in ka badan 70, sida ay wasaaraddu sheegtay⁠ dagaalkii 26-kii Oktoobar. Midkoodna kama hadlayo saameynta uu dagaalka waddadu ku leeyahay qiimaha maciishadda Baydhabo.

Miinooyinka aan cidina ka saarayn

Cidda ugu qarsoon ee saameynta ku leh waddadan waa cidda miinooyinka ku aastay. Somali Digest ayaa werisay⁠ in miino ay 21-kii Oktoobar kolonyo ciidan kula qaraxday meel u dhow Wanlaweyn. Cinwaanka warbixintu wuxuu waddada ku tilmaamayaa mid ay Al-Shabaab miinooyin ku aastay, balse qoraalka gudihiisa waxaa keliya lagu sheegay “waddo la sheegay in miinooyin lagu aasay.” Marka laga reebo cinwaankaas, warbixinnadii aan eegay midkoodna ma sheegin cidda miinooyinka aastay.

Falanqayntayda, Al-Shabaab ayaa ah cidda ugu badan ee laga yaabo inay aastay, inkastoo taasi tahay gunaanad laga dheehday xogta, ee aysan ahayn xaqiiqo la xaqiijiyey. Kooxdu waxay canshuur ka qaadday gaadiidka marinkan, waxayna soo rogtay xayiraaddii toddobaadka socotay ee 2023. Warbixinta 2025 ee Hay’adda Midowga Yurub u Qaabilsan Magangelyada ee xaaladda amniga Soomaaliya, oo xiganaysa joornaalka CTC Sentinel⁠, waxay waddada Muqdisho–Baydhabo ee sii marta Wanlaweyn iyo Buurhakaba ku tilmaamaysaa meel ay Al-Shabaab ku badiso weerarrada iyo gaadmada. Al-Shabaab waxay sheegatay mas’uuliyadda weerarkii 26-kii Oktoobar. Ma helin warbixin miinooyinka waddadan lagu aasay u nisbaynaysa ciidanka dowladda ama ciidamada Laftagareen. Haddii Al-Shabaab ay aastay, waxay u shaqaynayaan sidii xayiraaddii oo kale: hab ay kooxda waddada canshuurta ka qaaddaa ugu xiri karto.

Jawaabta ciidanku waxay ahayd inuu 24-kii Oktoobar cutub ka tirsan kumaandooska Danab ka hormariyo kolonyadiisa oo ka koobnayd in ka badan 200 oo gaari, si ay waddada uga baaraan walxaha qarxa ee lagu aasay⁠. Falanqayntayda, taasi waa waddo loo nadiifiyey kolonyo ciidan. Waxba uma tarayso bas yar ama gaari bur sida oo isla waddadaas mara toddobaad kaddib, miinaduna labadooda ma kala garan karto. Haddaba, yaa waddada u nadiifinaya gaadiidka rayidka? Ma helin bayaan sheegaya in Hay’adda Maareynta Walxaha Qarxa Soomaaliyeed, oo ah hay’adda qaran ee arrimaha miinooyinka, ama hay’ad kale laga codsaday inay waddadan sahamin ku sameyso. Sidoo kale, ma helin hadal wasaaraddu ka soo saartay in miinooyin laga baaray qaybta u dhow Waraaboole ee uu ku burburay gaarigii rakaabku.

Wasaaraddu waxay sheegaysaa in Hawlgalka Banooda uu sii socon doono. Ma helin jawaab dadweynaha loo soo bandhigay oo ku saabsan afar su’aalood: yaa maamuli doona jidgooyooyinka marka waddada dib loo furo; dowladdu ma tixgelisay qiimaha raashinka Baydhabo ka hor inta aysan waddadan u dirin in ka badan 200 oo gaari; yaa miinooyinka uga baaraya dadka rayidka ah ee isticmaala; maxayse Qaramada Midoobay iyo deeq-bixiyayaashu samayn doonaan haddii mar kale la gooyo waddada sahayda keenta suuqa Baydhabo? Ilaa qof hub ku haysta waddadaas uu jawaab ka bixiyo, qiimaha bariiska Baydhabo waxaa go’aamin doona cid kasta oo maalintaas lacag ka ururinaysa, miinooyin ku aasaysa ama ku dagaallamaysa. Qoysaska Baydhabo ayaana sii bixin doona kharashka.

Si madax-bannaan uma aanan xaqiijin karin qiimaha hadda jira ama xaaladda waddada. Tirooyinka maqaalkan ku xusan waxay ka yimaadeen warbixinnada xiriiriyayaashooda lagu daray qoraalka. Waxaan 28-kii Oktoobar su’aalo u diray Dowladda Hoose ee Baydhabo iyo Hay’adda Maareynta Walxaha Qarxa Soomaaliyeed, mana aanan helin jawaab markii aan gudbinayey qabyo-qoraalkan.

Ismail Abukar waa saxafi baaritaan oo madax-bannaan, tifaftire ka tirsan The Field, isla markaana si mutadawacnimo ah uga shaqeeya tafatirka Horn Observer. Waa aasaase-wadaagaha iyo guddoomiyaha Ururka Xuquuqda Maxaabiista ee Muqdisho, Soomaaliya. Wuxuu intii u dhexeysay 2019 iyo 2021 ahaa wakiilka dhallinyarada Soomaaliya ee Midowga Afrika. Wuxuu shahaadada mastarka ee Sharciga Caalamiga ah iyo Xuquuqda Aadanaha ka qaatay Jaamacadda Nabadda. Qoraalladiisa waxaa daabacay African Arguments, Horn Observer, Lawfare, Pambazuka News iyo Review of African Political Economy, waxaana soo xigtay Amnesty International, Human Rights Watch iyo Wasaaradda Arrimaha Dibadda Maraykanka.

Qoraalka Tifaftiraha: Maqaalkan waxaa Baidoa Online u daabacday falanqayn uu qoraagu ku soo biiriyey. Aragtiyada iyo gunaanadka ku xusan waxaa iska leh qoraaga, mana aha kuwo khasab ahaan ka tarjumaya mowqifka tifaftirka Baidoa Online.