MUQDISHO, Soomaaliya — Sebtembar 16, 2026 — Urur-goboleedka IGAD ayaa Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay iyo saaxiibada caalamiga ah ugu baaqay inay xaqiijiyaan dhaqaale ku filan, la saadaalin karo oo waara oo loo helo Hawlgalka Midowga Afrika ee Taageerada iyo Xasilinta Soomaaliya, AUSSOM, isaga oo sheegay in taageeradaasi muhiim u tahay haynta guulaha amni ee la gaaray iyo sii socoshada hawlgallada xasilinta dalka.

Warmurtiyeed laga soo saaray kulankii 74aad ee Golaha Wasiirrada Arrimaha Dibadda IGAD, oo ka dhacay magaalada Jabuuti, ayaa ururku ku muujiyay garab istaag uu la garab taagan yahay Dowladda Federaalka Soomaaliya dagaalka ay kula jirto argagixisada.

IGAD waxay ammaantay AUSSOM iyo dalalka ciidamada ku biiriya hawlgalka, waxayna ku baaqday in la helo maalgelin “ku filan, la saadaalin karo oo waarta” si ay u sii socdaan waajibaadka hawlgalka.

Warmurtiyeedka IGAD ayaa sidoo kale xoojiyay ixtiraamka madax-bannaanida, midnimada, wadajirka dhuleed iyo xorriyadda siyaasadeed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Ururku wuxuu hoggaamiyeyaasha Soomaaliyeed ku dhiirrigeliyay inay galaan wada-hadal daacad ah, si loo gaaro qaab-dhismeed doorasho oo ay dhinacyadu isku raacsan yihiin.

Baaqaasi wuxuu imanayaa xilli arrimaha la xiriira hannaanka doorashooyinka, waqtiga doorashada iyo nooca nidaamka loo marayo ay ka mid yihiin qodobada ugu waaweyn ee siyaasadda Soomaaliya ka taagan.

Dowladda Federaalka Soomaaliya, dowlad-goboleedyada iyo qaar ka mid ah mucaaradka ayaa marar kala duwan kala aragti duwanaa qaabka loo qabanayo doorashooyinka, iyadoo khilaafyadu diiradda saaraan doorasho qof iyo cod ah, nidaamyadii dadbanaa ee hore loo mari jiray iyo isbeddellada dastuuriga ah.

IGAD ma aysan sheegin hannaan doorasho oo gaar ah oo ay Soomaaliya qaadato. Hase yeeshee, baaqeeda ku aaddan in la gaaro heshiis loo dhan yahay ayaa muujinaya in ururku u arko is-afgaradka siyaasadeed arrin muhiim u ah xasilloonida dalka.

Maalgelinta AUSSOM iyo Hawlgallada Ammaanka

IGAD waxay sheegtay in sii joogitaanka iyo waxqabadka AUSSOM ay u baahan yihiin taageero dhaqaale oo joogto ah oo ka timaadda Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay iyo bah-wadaagta caalamiga ah.

AUSSOM waxay ciidamada Soomaaliya kala shaqaysaa hawlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab iyo dadaallada lagu xasilinayo deegaannada ay colaaduhu saameeyeen. Hawlgalku wuxuu sidoo kale taageeraa qorshaha Soomaaliya ee ah in ciidamadeeda qaranku si tartiib tartiib ah ula wareegaan masuuliyadda amniga dalka.

Qoraalka IGAD ayaa xooga saaraya in maalgelintu aysan noqon mid ku meel gaar ah oo keliya, balse ay noqoto mid la qorshayn karo, joogto ah, kana filan baahiyaha hawlgalka.

Hawlgallada Midowga Afrika ee Soomaaliya waxay u baahan yihiin kharash badan oo isugu jira daabulidda ciidamada, saadadka, qalabka, daryeelka caafimaadka, gaadiidka iyo mushaharrada. Maalgelin aan xasilloonayn ama dib u dhacda ayaa saameyn ku yeelan karta qorshaynta hawlgallada iyo awoodda ciidamadu uga jawaabi karaan xaaladaha amni.

IGAD ma aysan sheegin lacag gaar ah oo la dalbaday, muddada taageerada loo baahan yahay ama go’aan cusub oo ay tahay in Golaha Ammaanka ansixiyo. Sidoo kale, warmurtiyeedku ma uusan shaacin wax isbeddel ah oo ku saabsan tirada ciidamada AUSSOM ama waajibaadkooda.

Si kastaba, baaqa ururku wuxuu ku soo beegmayaa xilli ay Soomaaliya iyo saaxiibadeeda amni sii wadaan hawlgallo ka dhan ah Al-Shabaab, oo weli weerarro ka fuliya qaybo ka mid ah dalka.

Al-Shabaab ayaa beegsata ciidamada amniga, xarumaha dowladda, goobaha ganacsiga iyo rayidka, halka ciidamada dowladda iyo ciidamada deegaanka oo ay taageerayaan saaxiibada caalamiga ah ay hawlgallo ka fuliyaan gobollo badan oo bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya ah.

Baaqa Wadahadalka Siyaasadeed

IGAD waxay sheegtay in wada-hadal daacad ah oo loo dhan yahay uu muhiim u yahay in la helo qaab doorasho oo la isku raacsan yahay.

Soomaaliya waxay hore u soo martay muranno siyaasadeed oo salka ku haya habka doorashada, awoodaha dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, dhameystirka dastuurka, awood qaybsiga iyo nidaamka matalaadda siyaasadeed.

Dowladda Federaalka ayaa ku dooddaysay in dalka u baahan yahay hannaan doorasho oo shacabka si toos ah uga qayb qaataan. Dhinacyada kale ee siyaasadda ayaa marar badan dalbaday in heshiis ballaaran la gaaro ka hor inta aan la hirgelin isbeddello waaweyn.

Warmurtiyeedka IGAD ma uusan xusin magacyada hoggaamiyeyaal gaar ah ama kooxo siyaasadeed. Balse, wuxuu si guud ugu baaqay dhammaan dhinacyada inay ku wajahaan wadahadalka niyad wanaag.

Ururku wuxuu xiriir u sameeyay xasilloonida siyaasadeed iyo dadaallada amniga ee ka socda Soomaaliya. Khilaafka siyaasadeed ayaa mararka qaar caqabad ku noqda wada-shaqeynta hay’adaha kala duwan, wuxuuna leexin karaa xoogga iyo dhaqaalaha loo baahan yahay si wax looga qabto amniga iyo adeegyada bulshada.

Heshiis laga gaaro hannaanka doorashada ayaa yareyn kara hubanti la’aanta siyaasadeed, kana taageeri kara hay’adaha dalka inay si wadajir ah uga shaqeeyaan arrimaha amniga, dhaqaalaha iyo gargaarka bani’aadannimo.

Baaqa Xabbad-joojinta Suudaan

Kulanka IGAD ee Jabuuti ayaa sidoo kale ka hadlay dagaalka ka socda Suudaan.

Warmurtiyeedka ayaa labada dhinac ee ku dagaallamaya dalkaas ugu baaqay inay aqbalaan xabbad-joojin ayna galaan wada-hadal. Dagaalka Suudaan, oo billowday bishii Abriil 2023, ayaa sababay barakac ballaaran, xaalad bani’aadannimo oo daran iyo walaac ka jira gobolka.

IGAD waxay ka mid tahay hay’adaha goboleed ee dadaallada u galay inay dhiirrigeliyaan wadahadal iyo xal siyaasadeed oo lagu soo afjaro dagaalka u dhexeeya Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan iyo Ciidamada Gurmadka Degdegga ah ee RSF.

Dagaalka ayaa saameyn ku yeeshay dalalka deriska ah, iyadoo ay jiraan qaxooti ka gudbaya xuduudaha, culaysyo bani’aadannimo iyo carqalado ku yimaada ganacsiga iyo amniga gobolka.

Baaqa cusub ee IGAD ayaa dib u xoojinaya mowqifka ururka ee ah in colaadda Suudaan lagu xalliyo wadahadal, halkii ay sii socon lahayd rabshaddu.

Taariikhda Hawlgallada Amni ee Soomaaliya

Soomaaliya waxay ku tiirsanayd hawlgallada nabad-ilaalinta iyo taageerada Midowga Afrika muddo dheer, iyadoo dalka uu dib u dhis ku sameynayay hay’adihiisa kadib sanado badan oo colaado iyo burbur dowladeed ah.

Hawlgalladii hore ee Midowga Afrika, oo ay ku jireen AMISOM iyo ATMIS, waxay ciidamada Soomaaliya ka taageereen sugidda magaalooyinka waaweyn, ilaalinta xarumaha muhiimka ah iyo hawlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab.

AUSSOM ayaa sii wadda kaalintaas, iyadoo xoogga la saarayo xasilinta deegaannada, isku-dubbaridka hay’adaha amniga iyo taageeridda qorshaha ciidamada Soomaaliya kula wareegayaan masuuliyad dheeraad ah.

Haddana, geeddi-socodkaasi wuxuu wajahayaa caqabado ay ka mid yihiin weerarrada Al-Shabaab, baahida qalab iyo saadka, xaaladaha adag ee waddooyinka iyo kaabayaasha dalka, iyo khilaafaadka siyaasadeed.

Saaxiibada caalamiga ah ayaa Soomaaliya ka taageera tababarka ciidamada, maalgelinta, xog-wadaagga amniga iyo arrimaha bani’aadannimada. Baaqa IGAD ee maalgelinta AUSSOM wuxuu ka tarjumayaa walaac laga qabo in hoos u dhac ku yimaada taageerada uu saamayn karo hawlgallada socda.

Maxaa Xiga?

Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay iyo saaxiibada caalamiga ah ayaa la filayaa inay tixgeliyaan baaqa IGAD marka ay ka arrinsanayaan taageerada mustaqbalka ee hawlgalka AUSSOM.

Dhinaca gudaha Soomaaliya, baaqa IGAD wuxuu culays dheeraad ah saaraya hoggaamiyeyaasha siyaasadda si ay u raadiyaan heshiis ay dhinacyadu wada aqbalaan oo ku saabsan doorashooyinka.

Warmurtiyeedku ma xallinayo caqabadaha amni iyo siyaasadeed ee Soomaaliya. Hase yeeshee, wuxuu muujinayaa in IGAD ay u aragto maalgelinta joogtada ah ee AUSSOM iyo heshiis siyaasadeed oo doorasho inay yihiin laba arrimood oo saldhig u ah xasilloonida dalka.

Baaqa IGAD wuxuu muujinayaa in kala-guurka amniga Soomaaliya uu weli u baahan yahay taageero caalami ah oo joogto ah. Haddii maalgelinta AUSSOM noqoto mid aan ku filnayn ama aan la saadaalin karin, waxay saameyn kartaa awoodda hawlgalku u leeyahay taageeridda ciidamada Soomaaliya iyo sugidda deegaannada muhiimka ah.

Wadahadalka doorashooyinka ayaa sidoo kale muhiim u ah xasilloonida siyaasadeed. Khilaaf siyaasadeed oo daba dheeraada wuxuu wiiqi karaa iskaashiga hay’adaha dowladda iyo xoogga la saaro arrimaha amniga.