MUQDISHO, Soomaaliya — Agoosto 16, 2026 — Ra’iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya Xasan Cali Khayre ayaa cambaareeyay 16 isbaaro oo uu sheegay inay si sharci-darro ah uga shaqeeyaan waddada isku xirta Muqdisho iyo Afgooye, isaga oo ka digay in lacagaha soo noqnoqda ee laga qaado beeraleyda iyo ganacsatada ay dhaawacayaan ganacsiga beeraha iyo gaarsiinta raashinka caasimadda.

Khayre ayaa eedeyntan jeediyay habeenkii Sabtida, isaga oo sheegay in beeraleyda miraha, khudaarta iyo dalagyada kale kasoo qaada gobolka Shabeellaha Hoose lagu khasbo inay lacago ku bixiyaan isbaarooyin badan ka hor inta aysan gaarin suuqyada Muqdisho.

“Waa nasiib-darro in maanta Afgooye ilaa Muqdisho ay yaallaan 16 isbaaro oo lagu baado beeraleyda Soomaaliyeed,” ayuu Khayre ku sheegay hadal ay baahiyeen warbaahinta Soomaalida.

Hadalkiisa kuma uusan magacaabin kooxaha ama hay’adaha maamula isbaarooyinka gaarka ah.

Dadka deegaanka iyo gaadiidleyda ayaa si gooni ah u sheegay in tirada isbaarooyinka aan la fasixin ee waddada ku yaalla ay gaari karto ilaa 19. Waxay ku doodeen in qaar ka mid ah lacagaha laga qaado gaadiidka aan lagu diiwaangelin Wasaaradda Maaliyadda Soomaaliya ama maamullada hoose ee ay khuseyso.

Si madax-bannaan looma xaqiijin tirada saxda ah ee isbaarooyinka, cidda maamusha iyo lacagta laga qaado gaadiidka.

Beeraleyda oo wajahaya khasaaro sii kordhaya

Sida ay sheegeen dadka deegaanka ee waddada isticmaala, gaadiidka sida wax-soo-saarka beeraha ayaa lacago laga qaadaa dhowr goobood oo ku yaalla inta u dhexeysa Afgooye iyo Muqdisho.

Beeraleyda iyo ganacsatada ayaa sheegay in lacagaha isbiirsaday ay yareeyaan dakhligooda, isla markaana kordhiyaan kharashka lagu gaarsiinayo dalagyada suuqyada caasimadda.

Miraha iyo khudaarta ayaa si gaar ah khatar ugu jira, sababtoo ah dib-u-dhaca ka dhasha isbaarooyinka badan wuxuu sababi karaa inay xumaadaan ka hor inta aan la gaarsiin macaamiisha.

Khayre ayaa sheegay in lacagaha joogtada ah ee laga qaado gaadiidka ay sababeen in beeraleyda qaarkood lumiyaan wax-soo-saarkooda. Wuxuu ku baaqay in la qaado isbaarooyinka aan sharciga ahayn, beeraleydana laga ilaaliyo baadda.

Waddada Muqdisho iyo Afgooye waa mid ka mid ah marinnada ganacsi ee ugu muhiimsan koonfurta Soomaaliya. Waxay caasimadda ku xirtaa deegaannada beeraha leh ee Shabeellaha Hoose, kuwaas oo Muqdisho geeya moos, khudaar, galley iyo dalagyo kale.

Caqabad kasta oo ku timaadda isku socodka waddadan waxay saameyn kartaa beeraleyda, gaadiidleyda, ganacsatada suuqyada iyo macaamiisha.

Eedeymo ku saabsan ilaalin siyaasadeed

Qaar ka mid ah dadka deegaanka ayaa ku eedeeyay shaqsiyaad xiriir siyaasadeed leh iyo mas’uuliyiin dowladeed inay dhaqaale ka helaan isbaarooyinka.

Waxay ku andacoodeen in cabashooyinkii loo gudbiyay hay’adaha dowladda aysan dhalin tallaabo muuqata, sababtoo ah qaar ka mid ah dadka maamula isbaarooyinka ay taageero ka helaan shaqsiyaad awood leh.

Eedeymahaas si madax-bannaan looma xaqiijin, mana aysan magacaabin mas’uuliyiinta ay ku eedeeyeen inay ku lug leeyihiin.

Dadka deegaanka ayaa sidoo kale sheegay in tirada isbaarooyinka ay korortay tan iyo markii maamulka hadda jira ee federaalka uu xafiiska yimid. Ma jiro xog dowladeed oo si guud loo heli karo oo xaqiijineysa in tiradu korortay muddadaas.

Dowladda federaalka ayaan weli jawaab rasmi ah ka bixin hadalka Khayre iyo eedeymaha ay soo jeediyeen dadka deegaanka.

Sidoo kale ma cadda in dhammaan isbaarooyinka lagu muransan yahay ay maamulaan ciidamada dowladda, maamullada hoose, maleeshiyaad beeleed ama kooxo kale oo hubeysan.

Dhaqaalaha isbaarooyinka Soomaaliya

Isbaarooyinka sharci-darrada ah iyo kuwa sida aan rasmi ahayn loo maamulo ayaa muddo tobannaan sano ah saameyn ku lahaa ganacsiga iyo isu-socodka dadka rayidka ah ee Soomaaliya.

Isbaarooyinka waxaa maamula dhinacyo kala duwan, oo ay ku jiraan ciidamada dowladda, maamullada hoose, maleeshiyaadka la safan dowladda iyo Al-Shabaab. Hase yeeshee, cidda maamusha iyo lacagaha laga qaado gaadiidka way ku kala duwan yihiin goobaha.

Daraasad ay 2023 sameeyeen Machadka Rift Valley, International Peace Information Service iyo Machadka Daraasaadka Caalamiga ah ee Denmark ayaa diiwaangelisay 204 isbaaro oo Soomaaliya ku yaallay intii u dhexeysay Oktoobar 2022 iyo Maarso 2023.

Daraasadda ayaa sheegtay in 77% isbaarooyinkaas ay maamulayeen hay’ado dowladeed ama maleeshiyaad la safan, halka 23% ay maamulaysay Al-Shabaab. Machadka Rift Valley⁠

Cilmi-baarista ayaa sidoo kale muujisay in lacagaha isbaarooyinka ay si gaar ah u saameeyaan wax-soo-saarka beeraha iyo badeecadaha kale ee qiimahoodu hooseeyo balse xaddigoodu badan yahay.

Sida daraasaddu sheegtay, lacagaha halkii tan looga qaado wax-soo-saarka maraya waddooyinka beeraha ayaa saddex jeer ka badan kuwa laga qaado badeecadaha warshadaysan ee dibadda laga keeno iyo kuwa loo dhoofiyo dalalka kale.

Natiijooyinkaas taariikhiga ah ma xaqiijinayaan tirada hadda ee isbaarooyinka Muqdisho iyo Afgooye, balse waxay macluumaad dheeraad ah ka bixinayaan cabashooyinka beeraleyda iyo gaadiidleyda.

Maxaa xiga?

Hadalka Khayre ayaa la filayaa inuu cadaadis dheeraad ah saaro dowladda federaalka iyo maamulka Shabeellaha Hoose si ay u baaraan isbaarooyinka lagu eedeeyay sharci-darrada.

Baaritaan rasmi ah wuxuu u baahan yahay in lagu ogaado hay’adaha ama kooxaha hubeysan ee maamula isbaarooyinka, in lacagaha ay qaadayaan sharci ahaan loo fasaxay iyo halka lagu shubo dhaqaalaha kasoo xarooda.

Dadka deegaanka ayaa dowladda ugu baaqay inay qaaddo isbaarooyinka sharci-darrada ah, isla markaana ay daabacdo macluumaad cad oo ku saabsan canshuur kasta oo si rasmi ah loogu oggolaaday gaadiidka.

Waxay sidoo kale dalbadeen in la sameeyo nidaam cabasho oo beeraleyda iyo darawallada ka ilaalinaya aargoosi.

Ilaa Axaddii, ma jirin baaritaan ama hawlgal lagu qaadayo isbaarooyinka oo si rasmi ah loo shaaciyay.

Lacagaha soo noqnoqda ee isbaarooyinka waxay halis ku yihiin xiriirka ganacsi ee ka dhexeeya beeraha Shabeellaha Hoose iyo suuqyada Muqdisho. Marka kharashka gaadiidku kordho, beeraleydu waxay lumiyaan dakhli, halka ganacsataduna kharashka dheeraadka ah ku daraan qiimaha ay macaamiisha ka qaadaan.

Eedeymahan waxay sidoo kale dhalinayaan su’aalo la xiriira isla xisaabtanka dowladda. Haddii lacago lagu qaadayo meel ka baxsan nidaamka rasmiga ah ee maaliyadda, waxay dhaawici karaan maamulka dakhliga dowladda iyo kalsoonida dadweynaha.