MOGADISHU, Somalia — September 1, 2026 — Hawlgallada ay dowladdu ku bannaynayso dhulka iyo guryaha Muqdisho ayaa dhalinaya walaac ku saabsan saameyntooda dhaqaale, iyadoo qoysaska ay arrintani saamaysay ay wajahayaan hoy la’aan, luminta ilihii nololeed iyo dhammaadka kaydkoodii dhaqaale, xilli qiimaha maciishaddu sii kordhayo.

Mas’uuliyiinta dowladda ayaa hawlgalladan ku tilmaamaya dadaallo lagu soo celinayo dhulka dadweynaha, lagu furayo waddooyin, laguna casriyeynayo caasimadda. Hase yeeshee, qaar ka mid ah dadka deegaanka iyo siyaasiyiinta mucaaradka ayaa ku eedeynaya mas’uuliyiin iyo ganacsato awood leh inay mashaariicda horumarinta u adeegsanayaan la wareegidda dhul qiimo badan leh.

Sharciyadda kiisaska qaarkood ayaa weli muran ka taagan yahay, balse saameynta dhaqaale waxay dhaafaysaa khilaafka ku saabsan cidda dhulka leh.

Qoyska gurigiisa laga dumiyo wuxuu sidoo kale waayi karaa goobtii uu ku shaqaysanayay, dakhli kiro ah, macaamiil iyo maalgashi uu sannado badan ururinayay. Haddii aan la helin magdhow ku filan iyo dib-u-dejin wax ku ool ah, guri dumintu waxay qoysaska ku sii riixi kartaa saboolnimo, iyadoo carqaladaynaysa ganacsiyada iyo adeegyada ku xeeran.

Arrintani waxay ku soo beegmaysaa xilli kobaca dhaqaalaha Soomaaliya uu gaabis noqday. Tirakoobyada rasmiga ah ayaa qiyaasaya in dhaqaaluhu kordhay boqolkiiba 3.1 sannadkii 2025, halka kobacu ahaa boqolkiiba 4 sannadkii 2024.

Dhanka kale, qiimaha guud ee badeecadaha iyo adeegyada ay qoysasku isticmaalaan ayaa dalka oo dhan kordhay boqolkiiba 6.7 muddadii sannadka ahayd ee ku dhammaatay Luulyo 2026. Qiimaha cuntadu wuxuu kordhay boqolkiiba 7.9, halka qaybta guryaha iyo adeegyada la xiriira ay korortay boqolkiiba 8.6.

Tirooyinkani ma cabbirayaan khasaaraha ay bannaynta dhulku sababtay. Waxayse muujinayaan in qoysaska barakacaya ay la kulmayaan kharashyo dheeraad ah xilli baahiyaha aasaasiga ahi markii horeba qaali noqdeen.

Dhibaatada dhaqaale ee ugu horreysa waa burburka ama luminta hantida qoyska. Qoysas badan ayaa sannado ku bixiyay dhismaha guryahooda, gelinta korontada, iibsashada alaabta guriga ama furashada dukaan yar.

Xitaa marka lahaanshaha dhulka lagu muransan yahay, maalgashigaas wuxuu noqon karaa qaybta ugu weyn ee hantida uu qoysku haysto.

Marka la barakiciyo, qoysku wuxuu isla markiiba u baahanayaa lacag uu ku bixiyo gaadiid, hoy ku meel gaar ah, dhisme cusub iyo agabkii muhiimka ahaa ee ka lumay. Kharashyadani waxay ku soo aadayaan xilli shaqadii ama ganacsigii qoysku istaagi karo.

Qoysaska kaydka leh ayaa laga yaabaa inay dhammeeyaan. Kuwa kale waxay amaah ka raadsan karaan ehelka, iibin karaan hantidii ay ku shaqaysanayeen ama kaalmo dheeraad ah weydiisan karaan qaraabada dibadda joogta.

Taageeradaasi waxay ka hortagi kartaa baahi degdeg ah, balse waxay sidoo kale leexin kartaa lacag markii hore loogu talagalay waxbarasho, caafimaad ama kobcinta ganacsi.

Saameynta xigta waa hoos u dhaca awoodda wax iibsiga. Marka qayb weyn oo dakhliga ka mid ahi ku baxdo kiro, guuritaan iyo dib-u-dhis, waxaa yaraada lacagtii loo heli lahaa cunto, daawo, waxbarasho iyo baahiyaha kale.

Sahan qoysaska laga qaaday sannadkii 2022 ayaa muujiyay in in ka badan kala bar dadka Soomaaliyeed ay ku noolaayeen heer ka hooseeya xadka saboolnimada qaranka. Sahankaasi wuxuu sidoo kale sheegay in boqolkiiba 93 cuntada la isticmaalo ay ahayd mid la soo iibsaday.

Inkasta oo xogtani tahay mid hore, waxay muujinaysaa sida helitaanka cuntadu ugu xiran yahay lacagta qoysasku haystaan.

Qoys markii horeba ku dhibanaa daboolidda baahiyaha aasaasiga ah, hoy lumintu waxay u beddeli kartaa xaalad gaajo ah. Cuntadu suuqa way oolli kartaa, balse qoysku ma awoodi karo inuu iibsado inta uu u baahan yahay.

Saameyntu waxay u gudubtaa ganacsiyada xaafadaha. Dukaamada yaryar, dadka cuntada iibiya, harqaanleyda iyo ganacsatada kale waxay ku tiirsan yihiin macaamiisha agtooda deggan ama ka shaqaysa.

Marka xaafad la banneeyo, ganacsiyadu waxay isku mar waayi karaan macaamiishii, goobtii ganacsiga iyo meelihii ay alaabta ku kaydsanayeen.

Ganacsiga guriga dhexdiisa laga maamulo ayaa si gaar ah u nugul, sababtoo ah hoyga oo luma waxay ka dhigan tahay goobtii shaqada oo luntay. Dib uga bilaabidda meel kale waxay u baahan kartaa qalab cusub, kiro dheeraad ah iyo waqti lagu helo macaamiil cusub.

Macaamiisha la barakiciyay ayaa iyaguna yareyn kara wax iibsiga ama dalban kara in alaab deyn lagu siiyo. Taasi waxay culayska dhaqaale u gudbinaysaa dukaanleyda, kuwaas oo weli u baahan inay lacag siiyaan alaab-qeybiyeyaashooda, isla markaana masruufaan qoysaskooda.

Qaar ka mid ah dhaqdhaqaaqyada ganacsiga waxay u wareegi doonaan xaafado kale, halka mashaariicda dhismuhuna ay abuuri karaan shaqooyin. Hase yeeshee, faa’iidooyinkaas si toos ah uma daboolayaan ganacsiyadii lumay, qalabkii burburay iyo dakhligii hakaday.

Natiijada guud waxay ku xirnaanaysaa sida ugu dhaqsaha badan ee dadka ay arrintu saamaysay ugu soo laaban karaan shaqo iyo wax-soo-saar.

Dib-u-dejintu waxay sidoo kale adkayn kartaa sii wadashada shaqada. Qoys laga raro meel u dhow suuqyada, goobaha dhismaha ama xarumaha kale ee shaqada wuxuu wajihi karaa safar dheer iyo kharash gaadiid oo badan.

Dhul bilaash ah ama jaban keligiis ma xaqiijinayo xasilloonida dhaqaale ee qoyska, haddii uu ka fog yahay shaqooyinka oo uusan lahayn adeegyo la awoodi karo.

Kharashka dhabta ah ee dib-u-dejinta waxaa ku jira gaadiidka, biyaha, korontada, waxbarashada iyo helitaanka adeegyada caafimaadka.

Haweenka isku dara daryeelka carruurta iyo shaqada guriga laga qabto ayaa la kulmi kara caqabado dheeraad ah. Ka guuridda meel ay ku dhow yihiin qaraabo iyo deris lagu kalsoon yahay waxay carqaladayn kartaa cidda ka caawin jirtay carruurta, taasoo ku adkayn karta inay sii shaqaystaan.

Ganacsiga guryaha iyo dhulku wuxuu wajahayaa dhibaato kale oo ah hubanti la’aanta xuquuqda lahaanshaha.

Dadka wax iibsanaya iyo maalgashadayaashu waxay u baahan yihiin kalsooni ah in dukumentiyada lahaanshaha la aqoonsan doono, khilaafaadkana si caddaalad ah loo xallin doono.

Marka dadku rumaystaan in dukumentiyadu aysan hantidooda ilaalin karin, maalgashadayaashu waxay dib u dhigi karaan iibsashada, dalban karaan qiimo hoose ama lacag badan ku bixin karaan hubinta sharciyadda dhulka.

Tani macnaheedu ma aha in suuqa guryaha Muqdisho oo dhan uu burburayo. Qaybaha suuqu waxay uga falcelin karaan siyaabo kala duwan. Dhulka lahaanshihiisu sugan yahay wuxuu yeelan karaa dalab badan, halka dhulka muranku ka taagan yahay ay adkaan karto in la iibiyo.

Sidoo kale, burburinta hoyga jaban waxay culays ku kordhin kartaa guryaha kirada ah ee ku dhow, haddii aan la helin beddel ku filan.

Dhismayaasha ganacsi ama guryaha qaaliga ah ee cusub waxay kordhin karaan hantida magaalada, balse khasab ma aha inay daboolaan baahida qoysaska dakhligoodu hooseeyo ee la barakiciyay.

Xog lagu kalsoonaan karo oo cabbiraysa inta ay hawlgalladan hadda socda beddeleen kirada, qiimaha dhulka ama dhaqdhaqaaqa ganacsiga Muqdisho lama hayo. Sidaas darteed, ma habboona in la sheego boqolley gaar ah oo koror ama hoos u dhac ah iyadoo aan caddayn loo hayn.

Culayska dhaqaale wuxuu sidoo kale saameyn karaa amaahda. Hanti lahaanshaheeda lagu muransan yahay way adkaan kartaa in dammaanad ahaan loogu isticmaalo maalgelin. Qoysaska iyo ganacsatada dakhligoodu hoos u dhacayna waxay ku dhibtoon karaan bixinta deymihii hore.

Qaar waxay iibin karaan qalabkii shaqada ama alaabtii ganacsiga si ay u daboolaan baahida degdegga ah ee hoyga. Taasi waxay xallin kartaa mushkilad maanta taagan, balse waxay wiiqi kartaa awooddooda dakhli-abuur ee mustaqbalka.

Luminta kaabayaasha bulshada ayaa sii kordhinaysa khasaaraha. Qiimeyn lagu sameeyay dhacdooyin waaweyn oo guri-ka-saaris ah oo Muqdisho ka dhacay intii u dhexeysay Janaayo iyo Oktoobar 2022 ayaa lagu qiyaasay khasaaraha maalgashiga kaabayaasha bulshada iyo hay’adaha gargaarka ku dhowaad 3.49 milyan oo doollar.

Tiradaasi ma aha qiyaasta khasaaraha hawlgallada hadda socda. Waxayse muujinaysaa in guri-ka-saaristu ay burburin karto hanti ka baxsan guryaha qoysaska, oo ay ku jiraan xarumaha nadaafadda, waxbarashada iyo caafimaadka.

Dib u dhiska xarumahaas wuxuu cunayaa dhaqaale loo adeegsan lahaa ballaarinta adeegyada. Waxbarashada oo hakata waxay dhaawici kartaa fursadaha carruurta, halka helitaanka biyaha nadiifka ah iyo caafimaadka oo yaraada ay kordhin karaan cudurrada, kharashka daaweynta iyo maalmaha shaqada laga maqnaado.

Khatarahani waxay sii xoogaysanayaan marka gargaarka bani’aadannimo yaraado. Qoysaska cusub ee la barakiciyo waxay u baahan karaan cunto, hoy iyo daryeel caafimaad xilli hay’adaha gargaarku markii horeba ku dhibban yihiin daboolidda baahiyaha jira.

Maamulka dhulka dadweynaha wuxuu sidoo kale saameyn ku leeyahay dhaqaalaha dowladda. Iib ama kireyn hufan waxay soo saari karaan dakhli lagu dhiso waddooyin iyo adeegyo dadweyne.

Laakiin faa’iidada dhaqaale ee heshiis kasta waxay ku xiran tahay qiimaha la helay, sida loo doortay cidda ka faa’iidaysanaysa iyo in lacagtu gasho miisaaniyadda dadweynaha.

Haddii dhul qiimo badan lagu wareejiyo qiimo ka hooseeya kan uu mudan yahay, waxaa yaraanaysa hantida guud ee bulshada. Kharashaadka magdhowga, dib-u-dejinta iyo dib u dhiska adeegyada waa in sidoo kale lagu daraa qiimeynta mashruuca.

Dowladdu waxay ku dhawaaqday barnaamij dib-u-dejin ah oo Gubadley loogu talagalay in ka badan 1,000 qoys, iyadoo la qorsheeyay adeegyo aasaasi ah.

Guusha dhaqaale ee barnaamijkaasi waxay ku xirnaan doontaa fulintiisa: in qoysasku helaan hoy lagu noolaan karo, xuquuq degaan oo sugan, adeegyo shaqaynaya iyo marin macquul ah oo ay shaqooyinka ku gaaraan.

Bixinta dhulku waa tallaabo muhiim ah, balse soo kabashada qoysku waxay u baahan tahay wax ka badan boos la siiyo. Qoysasku waa inay dib u helaan dakhligooda, awoodna u yeeshaan daboolidda kharashaadka maalinlaha ah iyagoo aan deyn dheeraad ah ku dhicin.

Qiimeyn cad waa inay la socotaa magdhowga la bixiyay, guryaha la dhammeeyay, ganacsiyada dib u furmay, shaqooyinka dib loo helay iyo isbeddelka ku yimid kharashka nolosha qoysaska. Shaacinta qiimeynta dhulka iyo diiwaannada heshiisyaduna waxay ka caawin kartaa wax ka qabashada walaaca ku saabsan cidda ka faa’iidaysanaysa dib-u-horumarinta magaalada.

Muqdisho waxay u baahan tahay waddooyin wanaagsan, guryo iyo adeegyo dadweyne. Horumarinta si wanaagsan loo qorsheeyay waxay kordhin kartaa wax-soo-saarka iyo heerka nolosha.

Hase yeeshee, marka qoysasku lumiyaan hantidooda iyo ilihii nololeed iyagoo aan helin taageero ku filan, khasaaraha dhaqaale wuxuu sii jiri karaa muddo dheer ka dib marka burburinta la joojiyo.

Guusha horumarinta magaalo waxaa lagu cabbiraa in dadka deggan ay helaan hoy ammaan ah, nolol dhaqaale oo wanaagsan iyo fursado shaqo. Haddii taas la waayo, caasimaddu waxay halis ugu jirtaa inay dhismayaal cusub yeelato iyadoo ay sii daciifayaan qoysaska iyo ganacsiyada dhaqaalaha magaalada tiirarka u ah.