MUQDISHO, Soomaaliya — Agoosto 11, 2026 — Al-Shabaab ayaa marar badan ka faa’iidaysatay firaaqo amni oo ka dhalatay bixitaanka ama dib-u-dejinta ciidamada shisheeye ee Soomaaliya, iyadoo dib ula wareegtay magaalooyin, deegaanno iyo saldhigyo ciidan oo ay hore u joogeen ciidamada Itoobiya, Kenya iyo kuwa Midowga Afrika, sida muujinaysa dib-u-eegis lagu sameeyay isbeddellada dhuleed ee la soo wariyay intii u dhexeysay 2009 iyo 2025.

Arrintan ayaa si gaar ah u muuqatay kadib bixitaannadii ciidamada Itoobiya, gaar ahaan dabayaaqadii 2016, markaas oo Al-Shabaab ay dib ula wareegtay deegaanno dhowr ah oo ku yaalla bartamaha iyo koonfur-galbeed Soomaaliya. Dhaqdhaqaaqyada ciidamada Kenya ayaa sidoo kale waxaa xigay horumarro dhuleed oo Al-Shabaab ka samaysay qaybo ka mid ah Gedo iyo Jubbada Hoose, halka kooxda ay gashay Xawaadley ee Shabeellaha Dhexe kadib markii ciidamada Burundi ee Midowga Afrika ay saldhigga uga baxeen fatahaado awgood bishii Juun 2025.

Dhacdooyinkan ayaa muujinaya caqabad muddo dheer hortaagnayd Soomaaliya iyo saaxiibadeeda amniga: sida looga hortagi karo in deegaannada laga saaro Al-Shabaab ay mar kale gacanta ugu dhacaan kooxda marka ciidamada shisheeye baxaan ama la xiro saldhigyada hore ee ciidamada.

Bixitaannada Itoobiya oo ay Xigeen Isbeddello Dhuleed oo Waaweyn

Tusaalooyinka ugu horreeyay waxaa ka mid ahaa kuwii dhacay xilligii Itoobiya ciidamadeeda kala baxaysay Soomaaliya sannadkii 2009.

Kooxo Islaamiyiin hubeysan ah oo la sheegay inay ku jireen Al-Shabaab ayaa 19-kii Janaayo 2009 dib ugu laabtay Baardheere ee gobolka Gedo kadib markii ciidamada Itoobiya iyo xoogag Soomaali ah oo ay taageerayeen ay ka baxeen deegaanka. Toddobaad kadib, 26-kii Janaayo, Al-Shabaab waxay la wareegtay Baydhabo, xarunta gobolka Bay, xilli Itoobiya ay soo gabagabeynaysay bixitaankeedii ballaarnaa ee Soomaaliya.

Xaalad la mid ah ayaa soo noqotay bishii Maarso 2013, markii Al-Shabaab ay gashay Xudur ee gobolka Bakool kadib markii ciidamada Itoobiya ay si lama filaan ah uga baxeen magaalada una dhaqaaqeen dhinaca Ceel Barde.

Bishii Diseembar 2014, Al-Shabaab waxay la wareegtay Wabxo ee gobolka Galgaduud kadib markii ciidamada Itoobiya iyo kuwa Soomaaliya ay isaga baxeen deegaanka iyada oo aanu dhicin dagaal weyn.

Aadan Yabaal ee Shabeellaha Dhexe ayaa noqotay tusaale kale. Al-Shabaab ayaa bishii Juun 2016 dib ugu laabatay degmada kadib markii ciidamada Soomaaliya iyo kuwa Midowga Afrika ee Itoobiya ay isaga baxeen, wax yar kadib markii magaalada dib looga qabsaday kooxda.

Dabayaaqadii sannadkaas waxaa xigay dib-u-noqoshooyin dhuleed oo ka ballaaran kuwii hore.

Al-Shabaab ayaa bishii Sebtembar 2016 dib ula wareegtay Moqokori ee gobolka Hiiraan kadib bixitaanka ciidamada Itoobiya. Isla muddadaas, dagaalyahannada kooxda ayaa la sheegay inay galeen Budbud ee Galgaduud kadib markii ciidamada Itoobiya ay halkaas ka baxeen, inkastoo warbixinnadii xilligaas aysan si cad u xaqiijin maalinta saxda ah ee la wareegista.

11-kii Oktoobar 2016, Al-Shabaab ayaa gashay Ceel Cali ee gobolka Hiiraan kadib markii boqolaal askari oo Itoobiyaan ah ay ka baxeen deegaanka. Warbixinno dambe ayaa sheegay in dagaalyahannadu dileen dad lagu eedeeyay inay la shaqeynayeen ciidamada shisheeye.

Halgan ee gobolka Hiiraan ayaa gacanta Al-Shabaab gashay 23-kii Oktoobar, saacado gudahood kadib markii ciidamo Itoobiyaan ah oo ka tirsanaa howlgalka Midowga Afrika ay halkaas ka baxeen.

Saddex maalmood kadib, Al-Shabaab waxay gashay Tiyeeglow ee gobolka Bakool kadib markii ciidamada Itoobiya iyo kuwa dowladda Soomaaliya ay isaga baxeen magaalada una dhaqaaqeen dhinaca Xudur.

Horraantii Nofeembar, warbixinnadu waxay sheegeen in Al-Shabaab ay sidoo kale dib ugu laabatay Rab Dhuure, Bur Dhuxulne iyo Garas Weyne oo ka tirsan Bakool iyo Galcad oo ka tirsan Galgaduud, kadib dhaqdhaqaaqyo iyo bixitaanno ay sameeyeen ciidamada Itoobiya.

Bixitaannadii isdaba-joogga ahaa ee dabayaaqadii 2016 waxay noqdeen mid ka mid ah xilliyadii ugu waaweynaa ee Al-Shabaab dib u soo ceshato deegaanno kadib bixitaanka ciidamada shisheeye. Warbixinnada xilligaas ayaa tilmaamay in ilaa sagaal deegaan ay kooxda dib ula wareegtay.

Dhacdo kale oo weyn ayaa timid bishii Abriil 2017, markii Al-Shabaab ay gashay Ceel Buur ee gobolka Galgaduud kadib markii ciidamada Itoobiya iyo tiro kooban oo ciidamo Soomaali ah ay isaga baxeen magaalada.

Bixitaannada Ciidamada Kenya ee Koonfurta Soomaaliya

Dib-u-dejinta iyo bixitaanka ciidamada Kenya ayaa sidoo kale waxaa marar kala duwan xigay horumarro dhuleed oo ay sameysay Al-Shabaab, gaar ahaan gobollada Gedo iyo Jubbada Hoose.

26-kii Janaayo 2016, ciidamada Kenya ayaa ka baxay fariisimo ku yaallay agagaarka Ceel Cadde ee gobolka Gedo, 11 maalmood kadib weerar culus oo Al-Shabaab ku qaaday saldhig ay ciidamada Kenya ee AMISOM ku lahaayeen halkaas. Al-Shabaab ayaa markii dambe dib ugu laabatay deegaanka.

Isla maalintaas, Al-Shabaab waxay gashay Badhaadhe ee Jubbada Hoose kadib markii ciidamada Kenya iyo xoogag Soomaali ah oo xulafadooda ahaa ay halkaas ka baxeen. Saraakiisha Kenya ayaa xilligaas dhaqdhaqaaqa ciidamada ku tilmaamay mid howlgal ciidan la xiriira, halkii uu ka ahaan lahaa bixitaan ballaaran.

Baardheere ee gobolka Gedo ayaa la sheegay inay bishii Sebtembar 2017 dib ugu dhacday saameynta Al-Shabaab, maalmo kadib markii ciidamada Kenya ay halkaas ka baxeen.

Bishii Maarso 2019, Al-Shabaab waxay gashay Faafaxdhuun kadib markii ciidamada Kenya ee AMISOM ay banneeyeen fariisinkoodii. Dabayaaqadii isla bishaas, kooxda ayaa la sheegay inay Busaar dib ula wareegtay iyada oo aanu dhicin dagaal weyn kadib markii ciidamadii ugu dambeeyay ee Kenya ay halkaas ka baxeen.

Geriley ee gobolka Gedo waxay ahayd xaalad ka duwan dhacdooyinka kale. Ciidamada Kenya ee ATMIS ayaa fariisinkooda ku wareejiyay ciidamada Jubbaland intii lagu jiray dhimista ciidamada Midowga Afrika bishii Juun 2023. Al-Shabaab ayaa weerartay oo la wareegtay fariisinka 13-kii Luulyo, inkastoo ciidamada Soomaaliya la sheegay inay dib u qabsadeen maalintii xigtay.

Xawaadley iyo Khatarta Ka Dhalan Karta Saldhigyada La Banneeyo

Xaalad la mid ah ayaa mar kale muuqatay xilligii loo gudbayay Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya, AUSSOM.

Bishii Juun 2025, ciidamada Burundi ee AUSSOM ayaa isaga baxay saldhiggoodii hore ee Xawaadley ee gobolka Shabeellaha Dhexe kadib markii fatahaado xooggan ay xaaladda saldhigga ka dhigeen mid aan suurtagal ahayn in lagu sii sugnaado.

AUSSOM ayaa 3-dii Juun si rasmi ah u xaqiijisay in ciidamada Burundi si nabad ah looga daadgureeyay saldhigga sababo la xiriira fatahaadaha. Howlgalka ayaa sheegay in dhammaan ciidamada iyo shaqaalihii la geeyay saldhig kale, iyadoo aan wax khasaare ah laga soo sheegin daadgureynta.

Wararka deegaanka ayaa sheegay in dagaalyahannada Al-Shabaab ay markii dambe galeen Xawaadley, taasoo mar kale muujisay sida ay kooxdu uga faa’iidaysan karto saldhig ciidan oo la banneeyo.

Xaaladda Xawaadley waxay ka duwanayd bixitaan ciidan oo caadi ah, maadaama ciidamada Burundi looga daadgureeyay fatahaado awgood, halkii bixitaankoodu ka dhalan lahaa weerar Al-Shabaab ama qorshe hore oo saldhigga lagu wareejinayay.

Maxaas iyo Xaalad Ka Duwan Bixitaannadii Degdegga ahaa

Maxaas ee gobolka Hiiraan ayaa gacanta Al-Shabaab gashay 27-kii Luulyo 2025, balse duruufaha ku xeernaa waxay ka duwanaayeen deegaannadii ay kooxdu gashay isla markiiba kadib bixitaanka ciidamada shisheeye.

Al-Shabaab ayaa qaaday weerar isku dhafan oo ay ku jireen qaraxyo iyo dagaal dhulka ah, kahor inta aysan ciidamada dowladda federaalka iyo dagaalyahannada Macawiisleyda ee xulafada la ah dib uga bixin magaalada, sida ay sheegeen dadka deegaanka iyo saraakiil maxalli ah.

Ciidamada Itoobiya ayaa hore uga baxay Maxaas, balse bixitaankooda si degdeg ah uguma xigin la wareegis ay Al-Shabaab ku sameysay magaalada. Sidaas darteed, qabsashadii Maxaas waxay ahayd dib-u-dhac milatari oo dhacay waqti dambe, halkii ay ka ahaan lahayd la wareegis toos ah oo ka dhalatay bixitaanka ciidamada Itoobiya.

Maxaas waxay gacanta dowladda ku jirtay in ka badan toban sano, waxayna ahayd goob muhiim u ah howlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab ee gobollada Hiiraan iyo Galgaduud.

Ciidamada shisheeye ayaa door weyn ku lahaa dagaalka Soomaaliya kula jirto Al-Shabaab muddo ku dhow labaatan sano. Ciidamada Itoobiya waxay Soomaaliya uga howlgaleen si madax-bannaan iyo iyagoo qayb ka ah howlgallada Midowga Afrika, halka Kenya iyo Burundi ay ciidamo badan ku lahaayeen koonfurta iyo bartamaha dalka.

Ciidamadan ayaa kuwa Soomaaliya ka caawiyay qabsashada iyo difaaca magaalooyin iyo deegaanno muhiim ah, balse joogteynta gacan-ku-haynta goobaha la qabsado ayaa marar badan noqotay caqabad weyn.

Al-Shabaab waxay inta badan ka howlgashaa dhulka miyiga ah ee ku hareeraysan magaalooyinka ay dowladdu maamusho, taasoo u saamaxda inay halis geliso waddooyinka, go’doomiso fariisimaha ciidamada, isla markaana dib ugu soo laabato deegaannada marka ciidamada jooga ay baxaan ama joogitaankooda yareeyaan.

Taariikhdu waxay sidoo kale muujinaysaa in bixitaanka ciidamada shisheeye aanu mar walba keenin in Al-Shabaab si joogto ah ula wareegto deegaan. Magaalooyin iyo deegaanno qaarkood ayaa dhowr jeer gacmaha is beddelay, halka kuwo kale ciidamada Soomaaliya ama xulafadoodu dib uga qabsadeen muddo kooban kadib.

Dib-u-noqoshada dhuleed ee soo noqnoqotay waxay muujinaysaa in qabsashada deegaan iyo awoodda lagu sii hayn karo ay yihiin laba caqabadood oo milatari oo kala duwan. Bixitaanka ciidamada shisheeye wuxuu abuuri karaa firaaqo amni haddii ciidamada Soomaaliya ama maamullada deegaanka aysan awoodin inay si degdeg ah ula wareegaan goobaha la banneeyay.

Taariikhda bixitaannada Itoobiya ayaa si gaar ah muhiim u ah. Deegaannadii badan ee Al-Shabaab dib ula wareegtay kadib dhaqdhaqaaqyadii ciidamada Itoobiya ee 2016 waxay muujiyeen sida bixitaanka ciidamo ka kala taga dhowr goobood muddo isku dhow uu kooxda ugu sahli karo inay dhul dib u qabsato iyada oo aan dagaal toos ah kula gelin ciidamo shisheeye oo tiro badan.

Soomaaliya, caqabadda ugu weyn waxay weli tahay wareejinta mas’uuliyadda amniga. Marka ciidamada Midowga Afrika la dhimo ama dib loo habeeyo, awoodda ciidamada federaalka iyo kuwa dowlad-goboleedyada ee ay kula wareegi karaan saldhigyada la banneeyo, ku sugi karaan waddooyinka sahayda iyo ku ilaalin karaan maamul joogto ah ayaa door weyn ka ciyaari doonta in guulaha dhuleed la sii hayn karo.

Dadka rayidka ah, isbeddelka soo noqnoqda ee cidda maamusha deegaannada wuxuu keeni karaa khataro ay ka mid yihiin barakac, carqalad ku timaadda ganacsiga iyo isu-socodka, iyo falal aargoosi ah oo loo geysto dadka lagu tuhmo inay la shaqeeyeen dhinac ka mid ah kuwa dagaallamaya.

Mustaqbalka kala-guurka amniga Soomaaliya wuxuu si weyn ugu xirnaan doonaa awoodda ciidamada qaranka iyo kuwa dowlad-goboleedyada ay kula wareegi karaan goobihii ay hore u ilaalinayeen ciidamada shisheeye, iyaga oo aan abuurin firaaqo ay Al-Shabaab ka faa’iidaysato.

Bixitaannadii hore waxay muujinayaan in wareejin amni oo si wanaagsan loo qorsheeyay, ciidamo beddel ah oo ku filan iyo waddooyin sahay oo ammaan ah ay muhiim u yihiin ka hortagga xaalad ay magaalooyin iyo deegaanno marba dhinac gacantiisa galaan.

Waayo-aragnimada laga soo bilaabo Baardheere iyo Baydhabo sannadkii 2009, Halgan iyo Tiyeeglow sannadkii 2016, ilaa Xawaadley sannadkii 2025, waxay muujinaysaa in saacadaha iyo maalmaha ugu horreeya ee ka dambeeya bixitaanka ciidamada ay noqon karaan xilli amni ahaan aad u xasaasi ah.