MUQDISHO, Soomaaliya — Dowlad-goboleedyada Puntland iyo Jubbaland ayaa la sheegay inay beesha caalamka ka codsadeen inay tixgeliso dib u soo celinta cunaqabateynta hubka ee Soomaaliya, iyagoo ku dooday in Dowladda Federaalka aysan hadda lahayn heshiis siyaasadeed iyo nidaam hay’adeed oo lagu maamuli karo hubka casriga ah.

Sida ay sheegayaan ilo diblomaasiyadeed, labada maamul ayaa warqado u kala diray safaaradaha shisheeye ee Soomaaliya, Qaramada Midoobay, Midowga Afrika iyo Urur-goboleedka IGAD.

Warqadaha si rasmi ah looma shaacin, mana suurtagelin in si madax-bannaan loo xaqiijiyo saxnimadooda iyo dhammaan qodobbada ku jira. Dowladda Federaalka ayaan sidoo kale weli jawaab dadweyne ka bixin dalabyada la sheegay inay gudbiyeen Puntland iyo Jubbaland.

Dalabka ugu culus wuxuu la xiriiraa in dib loo soo celiyo cunaqabateyntii hubka ee saarneyd Dowladda Federaalka Soomaaliya. Puntland iyo Jubbaland ayaa lagu warramay inay ku doodeen in hubka iyo qalabka milatari ee loogu talagalay hawlgallada amniga qaranka ay jirto khatar ah in loo adeegsado khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha.

Waxay sidoo kale walaac ka muujiyeen in hubka culus iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ay gacanta u geli karaan Al-Shabaab ama kooxo kale oo hubeysan. Waxay arrintan ku sababeeyeen maqnaanshaha qaab-dhismeed amni oo heer qaran ah oo lagu heshiiyey iyo nidaam wax-ku-ool ah oo lagu diiwaangeliyo laguna xakameeyo hubka.

Dib-u-celin ku Wajahan Guul Diblomaasiyadeed

Dalabkan wuxuu caqabad ku yahay mid ka mid ah guulihii diblomaasiyadeed ee ugu waaweynaa ee Soomaaliya gaartay sannadihii dhowaa.

Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa cunaqabateyn guud oo hubka ah ku soo rogay Soomaaliya sannadkii 1992, xilli dalku galay dagaal sokeeye. Xayiraadaha ayaa si tartiib tartiib ah loo dabciyey kaddib dhismaha Dowladda Federaalka, waxaana sannadkii 2013 la hakiyey qeybo ka mid ah cunaqabateynta si hub loogu oggolaado ciidamada dowladda.

Bishii Diseembar 2023, Golaha Ammaanka ayaa si buuxda u qaaday xayiraadihii hubka ee saarnaa Dowladda Federaalka, isagoo meel mariyey Qaraarka 2714. Cunaqabateynta hubka iyo tallaabooyinka kale ee ka dhanka ah Al-Shabaab ayaa sii jiray.

Dowladda Soomaaliya waxay go’aankaas ku tilmaantay aqoonsi loo sameeyay horumarka laga gaaray dib-u-dhiska hay’adaha qaranka iyo awoodda dowladda ee dagaalka lagula jiro kooxaha hubeysan.

Hase yeeshee, dalabka cusub ee Puntland iyo Jubbaland wuxuu muujinayaa in khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Muqdisho iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada uu hadda saameynayo doodda ku saabsan sida Soomaaliya u maareyneyso awooddeeda milatari ee sii kordheysa.

Dib u soo celinta cunaqabateynta waxay u baahan tahay go’aan uu gaaro Golaha Ammaanka. Warqadaha ka yimaada dowlad-goboleedyadu waxay saameyn ku yeelan karaan doodaha Golaha, laakiin Puntland iyo Jubbaland si madax-bannaan uma soo rogi karaan cunaqabateyn caalami ah.

Muranka Doorashada iyo Sharciyadda

Labada maamul ayaa sidoo kale la sheegay inay ku baaqeen doorasho loo dhan yahay oo lagu xallinayo muranka ka taagan muddo-xileedyada Dowladda Federaalka iyo maamullada koonfurta Soomaaliya.

Waxay ku doodeen in dowladda dhexe ay lumisay sharciyaddii la xiriirtay muddo-xileedkeedii dastuuriga ahaa. Arrintaas ayaa weli ah mowduuc siyaasadeed oo lagu muransan yahay. Dowladda Federaalka waxay sii haysataa aqoonsiga caalamiga ah ee dowladda qaranka Soomaaliya, halka mucaaradkeedu su’aal gelinayo sharciyadda iyo hufnaanta go’aannada dastuuriga iyo kuwa doorashooyinka.

Khilaafka hadda jira wuxuu soo xoogeysanayay dhowrkii sano ee la soo dhaafay. Bishii Maarso 2024, Puntland waxay ku dhawaaqday inay si madax-bannaan uga shaqeyn doonto hay’adaha federaalka ilaa isbeddellada dastuurka loo maro hannaan qaran oo loo dhan yahay iyo afti dadweyne.

Dowladda Federaalka waxay ku adkeysatay in wax-ka-beddelladaasi lagama maarmaan u yihiin hirgelinta doorasho qof iyo cod ah.

Xiriirka Jubbaland iyo Dowladda Federaalka ayaa isna si weyn u xumaaday kaddib khilaafkii ka dhashay doorashadii Madaxweyne Axmed Maxamed Islaam Madoobe ee bishii Nofeembar 2024. Jubbaland waxay hakisay wada-shaqeyntii ay la lahayd dowladda dhexe, iyadoo labada dhinac ay isku eedeeyeen ku xadgudubka nidaamka dastuuriga ah.

Khilaafaadkan ayaa wiiqay Golaha Wadatashiga Qaranka, oo muddo ahaa madasha ugu weyn ee Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyadu uga wada hadlaan arrimaha siyaasadda, amniga iyo doorashooyinka.

Guddi Dhexdhexaadin Caalami ah

Puntland iyo Jubbaland ayaa la sheegay inay codsadeen dhismaha guddi dhexdhexaadin ah oo ay hoggaaminayaan xubnaha Golaha Ammaanka iyo waddamada ciidamada ka joogaan Soomaaliya.

Waxay ku doodeen in guddigaasi fududeyn karo wada-hadallo ku saabsan doorashooyinka, arrimaha dastuurka iyo qeybsiga mas’uuliyadaha amniga ka hor inta aysan khilaafaadka siyaasadeed isu beddelin iska-horimaad hubeysan oo ballaaran.

Hase yeeshee, dhexdhexaadin caalami ah ayaa noqon karta arrin diblomaasiyadeed oo xasaasi ah. Dowladda Federaalka waxay marar badan sheegtay in khilaafaadka kala dhexeeya dowlad-goboleedyada ay yihiin arrimo gudaha ah oo ay tahay in lagu xalliyo wada-hadal ay Soomaalidu hoggaamineyso.

Labada maamul ayaa sidoo kale dalbaday in la sameeyo habab kale oo hay’adaha caalamiga ahi ku heli karaan xog ku saabsan xaaladda siyaasadda iyo amniga Soomaaliya. Dalabkaas wuxuu ka tarjumayaa sheegashadooda ah in warbixinnada Dowladda Federaalka aysan si buuxda u metelin xaaladaha ka jira dalka oo dhan.

Baaritaanka Duqeyntii Doolow

Dalab kale wuxuu la xiriiraa duqeyn la sheegay inay ka dhacday Doolow 3-dii Sebtembar 2026. Puntland iyo Jubbaland ayaa la sheegay inay codsadeen baaritaan madax-bannaan oo caalami ah, si loo ogaado cidda mas’uulka ka ahayd weerarka iyo in lagu xadgudbay sharciga gudaha ama kan caalamiga ah.

Faahfaahinta dhacdada, oo ay ku jiraan bartilmaameedka weerarka, diyaaradaha ku lugta lahaa iyo khasaaraha ka dhashay, weli waa lagu muransan yahay. Ilaa hadda ma jiro baaritaan madax-bannaan oo la xaqiijiyey oo caddeeyey cidda mas’uulka ka ahayd.

Doolow wuxuu noqday meel muhiim u ah khilaafka Jubbaland iyo Dowladda Federaalka. Degmada ayaa ku dhow xuduudaha Soomaaliya ay la wadaagto Itoobiya iyo Kenya, waxayna muhiim u tahay dhaqdhaqaaqyada milatari, ganacsiga iyo hawlaha gargaarka bani’aadannimo.

Mustaqbalka UNTMIS iyo AUSSOM

Warqadaha ayaa sidoo kale lagu dalbaday in loo kordhiyo muddada Hawlgalka Kumeelgaarka ah ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, UNTMIS, si loo ilaaliyo guulaha laga gaaray dowlad-dhiska iyo la-dagaallanka argagixisada.

UNTMIS ayaa bishii Nofeembar 2024 beddelay Hawlgalkii Kaalmeynta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ee UNSOM, kaddib codsi ka yimid Dowladda Federaalka. Hawlaha UNTMIS waxaa ka mid ah taageeridda wada-hadalka siyaasadeed, arrimaha dastuurka, xuquuqda aadanaha iyo isku-xirka dowladda iyo saaxiibada caalamiga ah.

Hawlgalka ayaa la filayaa inuu soo gabagabeeyo bixitaankiisa qorsheysan bisha Oktoobar 2026, inkastoo jadwalka kama dambaysta ahi uu ku xirnaan doono go’aannada Golaha Ammaanka.

Puntland iyo Jubbaland ayaa doonaya in Golaha Ammaanku kulan degdeg ah oo rasmi ah ka yeesho xaaladda Soomaaliya ka hor inta uusan dhammaan hawlgalka UNTMIS iyo muddada hadda loo asteeyay Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya, AUSSOM.

Arrintan waxay saaxiibada caalamka gelinaysaa xaalad adag. Dib u soo celinta xayiraadaha hubka waxay wiiqi kartaa hawlgallada dowladda ee ka dhanka ah Al-Shabaab. Hase yeeshee, iska indha-tiridda walaaca ku saabsan maareynta hubka iyo kala qeybsanaanta siyaasadeed waxay sii kordhin kartaa khilaafka iyo khatarta ah in awoodda milatari loo adeegsado murannada gudaha.

Muhiimadda warqadahan kuma koobna dalabyada ku qoran oo keliya. Waxay muujinayaan isku day ay laba dowlad-goboleed oo saameyn leh ku doonayaan inay khilaafka dastuuriga iyo amni ee Soomaaliya horgeeyaan beesha caalamka, iyagoo ku doodaya in kala qeybsanaanta siyaasadeed ay khatar toos ah ku tahay mustaqbalka amniga iyo dowlad-dhiska dalka.