MUQDISHO, Soomaaliya — Agoosto 14, 2026 — Duqeymo looga shakisan yahay Mareykanka ayaa burburiyay in ka badan toddobo dukaan oo ay lahaayeen dad rayid ah, waxaana ku dhaawacmay toddobo qof oo hal qoys ka wada tirsan magaalada Farsooley ee gobolka Shabeellaha Hoose, sida ay sheegeen dadka deegaanka.

Dadka deegaanka ayaa dalbaday baaritaan madax-bannaan, magdhow iyo in la caddeeyo cidda fulisay weerarka. Ilaa hadda si madax-bannaan looma xaqiijin ciidanka ama dalka ka dambeeyay duqeymaha.

Dadka deegaanka ayaa sheegay in duqeymaha ay ku dhaceen qayb ka mid ah suuqa Farsooley qiyaastii toddobaad ka hor, iyaga oo burbur xooggan u geystay dukaamo ay qoysas deegaanka ahi ku tiirsanaayeen.

Toddobo qof oo hal qoys ka wada tirsan ayaa ku dhaawacmay weerarka, sida ay sheegeen dadka deegaanka. Dhaawacyada waxaa loo qaaday magaalada Muqdisho si loogu daweeyo, balse faahfaahin rasmi ah lagama helin xaaladdooda caafimaad.

Muuqaal laga helay deegaanka ayaa muujinaya dhismayaal burburay iyo dad dhex taagan haraaga dukaamada. Muuqaalka keliya laguma xaqiijin karo cidda fulisay duqeynta, nooca diyaaradda la adeegsaday ama hubka lagu weeraray suuqa.

Qaar ka mid ah dadka deegaanka ayaa ku eedeeyay ciidamada Mareykanka ee ka howlgala garoonka militari ee Baledogle inay fuliyeen duqeymaha. Dad kale ayaa sheegay inay suurtagal tahay in diyaarado aan duuliye lahayn oo Turkigu leeyahay ama maamulo ay weerarka geysteen.

Taliska Mareykanka ee Afrika, AFRICOM, iyo dowladaha Soomaaliya iyo Turkiga midkoodna si rasmi ah uma uusan sheegan mas’uuliyadda weerarka ama xaqiijin howlgal ka dhacay Farsooley. Eedeymaha dadka deegaanka si madax-bannaan looma xaqiijin.

Saameynta Rayidka iyo Dhaqaalaha

Dadka hantidooda ku waayay duqeymaha waxaa ka mid ah haweeney sheegtay inay ku dhowdahay 70 sano jir, isla markaana nolosheedu ku tiirsanayd dukaan yar oo ku burburay weerarka.

“Waxaan lahaa dukaan yar, waana la iga burburiyay,” ayay haweeneydu ku sheegtay muuqaal laga soo duubay magaalada.

Haweeneyda ayaa sheegtay in da’deeda iyo duruufaha dhaqaale ee ay ku jirto ay ku adkeynayaan inay dib u hesho hantidii ay lumisay. Hadalkeeda ayaa muujinaya saameynta dhaqaale ee burburku ku yeeshay bulsho ay qoysas badan noloshoodu ku tiirsan tahay ganacsiyada yaryar.

Dadka deegaanka ayaa sheegay in ka badan toddobo dukaan la burburiyay. Weli lama qiimeyn khasaaraha dhaqaale ee ka dhashay weerarka, mana cadda in maamulka gobolka ama dowladda federaalku ay direen guddi diiwaangeliya burburka.

Qaar ka mid ah dadka deegaanka ayaa Mareykanka iyo saaxiibada caalamiga ah ee Soomaaliya ka codsaday inay taxaddar dheeraad ah muujiyaan marka ay fulinayaan howlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab.

“Waxaan nahay dad rayid ah, mana nihin Al-Shabaab,” ayuu yiri mid ka mid ah dadka deegaanka. “Waxaan Mareykanka ka codsaneynaa inuu kala saaro dadka rayidka ah iyo xubnaha Al-Shabaab marka uu duqeymaha fulinayo.”

Ma jirto xog degdeg ah oo muujineysa inay xubno ka tirsan Al-Shabaab ama bartilmaameedyo militari ku sugnaayeen gudaha suuqa ama agagaarkiisa markii weerarku dhacay. Dadka deegaanka ayaa goobta la duqeeyay ku tilmaamay suuq rayid ah oo ay ku yaalleen dukaamo ay lahaayeen qoysas deegaanka ah.

Dowladda Soomaaliya weli ma shaacin baaritaan ku saabsan dhacdada, mana aysan magacaabin ciidanka fuliyay weerarka.

Sidoo kale, mas’uuliyiinta gobolka Shabeellaha Hoose kama aysan hadlin dhaawacyada rayidka iyo burburka hantida ee laga soo sheegay Farsooley.

Baledogle, oo ku taalla waqooyi-galbeed magaalada Muqdisho, waa saldhig weyn oo militari oo ay isticmaalaan ciidamada Soomaaliya iyo saaxiibadooda caalamiga ah. Ciidamada Mareykanka ee halkaas jooga ayaa tababar iyo taageero siiya ciidanka kumaandooska Danab ee Xoogga Dalka Soomaaliyeed.

Mareykanka ayaa si joogto ah duqeymo uga fuliya Soomaaliya isaga oo la shaqeynaya dowladda federaalka. Inta badan howlgallada Mareykanka waxay bartilmaameedsadaan Al-Shabaab oo ka howlgasha koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya ama Daacishta ku sugan Puntland.

Turkiga ayaa isaguna ka mid ah dalalka taageerada militari siiya Soomaaliya. Waxa uu tababaraa ciidamada dowladda, wuxuuna siiyaa qalab militari. Diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga lagu sameeyo ayaa loo adeegsaday howlgallo ka dhan ah Al-Shabaab.

Dowladda Soomaaliya ayaa mararka qaarkood sheegta in howlgallo cirka ah lala fuliyay “saaxiibada caalamiga ah,” iyada oo aan la magacaabin dalka ku lugta lahaa. Arrintaas ayaa adkeysa in dadka waxyeelladu gaarto iyo hay’adaha madaxa-bannaan ay ogaadaan cidda ka mas’uulka ah duqeyn kasta.

Dhacdooyin Hore oo Khasaare Rayid Geystay

Gobolka Shabeellaha Hoose waxaa horey looga diiwaangeliyay eedeymo la xiriira dad rayid ah oo waxyeello kasoo gaartay duqeymo ay taageerayeen ciidamo shisheeye.

Bishii Maarso 2024, laba duqeyn ayaa ku dhacay beer lagu magacaabo Jaffey oo qiyaastii saddex kiiloomitir galbeed kaga beegan deegaanka Bagdad ee Shabeellaha Hoose. Weerarrada ayaa dhacay kaddib dagaal dhex maray ciidamada dowladda iyo Al-Shabaab.

Baaritaan ay samaysay Amnesty International⁠ ayaa lagu sheegay in 23 qof oo rayid ah lagu dilay duqeymahaas, kuwaas oo ay ku jireen 14 carruur ah iyo shan haween ah. Toddobo iyo toban qof oo kale ayaa ku dhaawacmay.

Amnesty ayaa sheegtay in khubaradeeda hubku ay baareen burburka gantaallada, ayna ogaadeen in la adeegsaday bambooyinka MAM-L ee Turkiga lagu farsameeyo, kuwaas oo laga ridi karo diyaaradaha TB2. Hay’addu ma aysan xaqiijin in diyaaradaha ay xilligaas maamulayeen shaqaale Soomaali ah ama Turki ah.

Dowladda Soomaaliya ayaa sheegtay in howlgalka laga fuliyay deegaanka lagu dilay xubno ka tirsan Al-Shabaab. Amnesty ayaa ugu baaqday Soomaaliya iyo Turkiga inay baaraan khasaaraha rayidka.

Baaritaan kale oo Amnesty ay ku samaysay shan weerar oo ka dhacay Shabeellaha Hoose intii u dhexeysay 2017 iyo 2019 ayaa lagu sheegay in la helay caddeymo lagu kalsoonaan karo oo muujinaya in 14 qof oo rayid ah la dilay, siddeed kalena la dhaawacay.

Hay’addu waxay afar ka mid ah weerarradaas ku eedeysay ciidamada Mareykanka, halka weerarka shanaad ay sheegtay inay u badan tahay inuu ahaa duqeyn Mareykan ah.

AFRICOM ayaa diiday qaar ka mid ah eedeymaha la xiriira khasaaraha rayidka. Taliska ayaa markii dambe qirtay in haweeney iyo ilmo si aan ula kac ahayn loogu dilay duqeyn dhacday bishii Abriil 2018, sida lagu sheegay warbixinta Amnesty International⁠.

Falanqayn: Sababta ay Tani Muhiim u Tahay

Eedeymaha Farsooley waxay dib u soo celin karaan walaaca laga qabo habka loo fuliyo duqeymaha shisheeye ee Soomaaliya iyo nidaamka lagu aqoonsado bartilmaameedyada ku dhex yaalla goobaha ay rayidku ku nool yihiin.

Burburka dukaamada ayaa saameyn muddo dheer ah ku yeelan kara qoysaska ku tiirsanaa ganacsiyadaas. Marka laga soo tago kharashaadka daaweynta iyo dib-u-dhiska, dadka ay dhibaatadu gaartay waxay waayi karaan ilihii ugu muhiimsanaa ee dhaqaalahooda.

Haddii aan la aqoonsan cidda fulisay weerarka, waxay arrintu sii xumeyn kartaa kalsooni darrada u dhexeysa bulshada deegaanka, dowladda Soomaaliya iyo saaxiibadeeda caalamiga ah. Khasaaraha rayidka wuxuu sidoo kale dhaawici karaa taageerada loo hayo howlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab.

Dadka Farsooley waxay dalbadeen baaritaan madax-bannaan, daaweyn loo fidiyo dadka dhaawacmay iyo magdhow la siiyo ganacsatada laga burburiyay hantidooda.